موسیقی شرق: موسیقی عرب

موسیقی عرب به لحاظ جغرافیایی، منطقه وسیعی از خاورمیانه و شمال آفریقا را دربرگرفته است. در جهان عرب، دو سنت کلی موسیقی وجود دارد:

سنت اول، شامل کشورهای مصر، لبنان، سوریه و عراق است و

سنت دوم، شامل کشورهای مراکش، الجزایر و تونس.

البته لازم به ذکر است که در برخی ادوار، عملا تفکیک فرهنگ موسیقایی اعراب، ایرانیان و ترک‌ها غیرممکن می‌نماید؛ لذا این ویژگی‌ها را نمی‌توان منحصر به اعراب دانست، بلکه باید در قالب فرهنگی مشترک (یعنی فرهنگ اسلام) تبیین کرد. ویژگی‌های خاصی که موسیقی عرب را از موسیقی سایر مناطق متمایز می‌سازد، عبارتند از:

– فرم یا ساختار مقام که در قالب آن، ملودی‌ها براساس مفاهیم ساختاری و انتزاعی تعیین می‌شوند، مدال ویژه‌ای می‌یابند. ویژگی اصلی مقام این است که مولفـه فضاییِ تنال آن، ساختاری از پیش مشخص و تثبیت شده دارد، درحالی‌که مؤلـفۀ زمانی (یا به عبارتی ریتمیک) آن، عمدتا دارای ساختاری آزاد است. مؤلفه فضاییِ تنال که در هر مقامی متفاوت است، درواقع کانونی است از فواصل خاص که شکل‌دهنده خطوط ملودی و نیز ایجادکننده فضا و حالتی مناسب برای یک مقام است.

– در موسیقی عرب، تفوق با موسیقی آوازی است و ارکان مهم و اساسی آن عبارتند از: خواننده، تکنیک‌ها، سبک‌های آوازی و متون.

– ویژگی دیگر موسیقی عرب، تشکیل آنسامبل‌ ها یا گروه‌های سازی کوچک و کم تعداد است. به وسیله این گروه‌های سازی کوچک، بداهه ‌پردازی به گونه‌ای بهتر محقق می‌شود.

– ویژگی دیگر، احاطه طرح موزائیک وار در عناصر فرم های موسیقایی است؛ یعنی آرایه ها و روندهای پیاپی عناصر ملودیک، کوچک و کوچک‌تر می‌شود و نیز تکرار، جابجایی و تلفیق آنها در قالب یک مدل فضایی تنال انجام می‌گردد.

– ویژگی دیگر موسیقی عرب، نبودن چندصدایی (پلی فونی) و چندریتمی (پلی ریتمی) و نیز گسترش‌های موتیویک آهنگ به مفهوم متداول آن است. اگرچه موسیقی عرب (همچون دیگر فرم های هم خانواده‌اش) از اُستیناتو و نیز بافتی هتروفونیک بهره می‌جوید، ولی آلتراسیون (یا تغییر متناوب بین یک ساختار آزاد از لحاظ زمانی و ریتمیک) آن، ساختاری تثبیت شده دارد. این آلتراسیون که غالبا در طی یک اجرای طولانی مانند مقام العراقی، نوبه و وصله به چشم می‌خورد، سبب ایجاد نوعی تضاد و تقابل جالب توجه می‌گردد.

رپرتوار معمول موسیقی کلاسیک عرب، شامل توالی قطعاتی است که غالبا در یک مقام واحد اجرا می‌شود؛ بدین صورت، رپرتوار، با بشرف- که قطعه‌ای آرام و متریک است- به صورت گروهی و هم صدا (یونیسون) با هتروفونیک آغاز می‌شود. بشرف، متشکل از چندین بخش است که هر یک نیز تکرار می‌گردند. پس از آن، تقسیم اجرا می شود که معمولا قطعه‌ای است سازی، غیر متریک و همراه با بداهه پردازی. در این قسمت است که نوازنده، مقام موردنظر را تثبیت می‌کند و به یک یا چند مقام دیگر، مقام گردانی می‌کند و سرانجام، به مقام آغازین بازمی‌گردد. در این بین، ممکن است اجرای آوازی موال- که نوعی بداهه‌سرایی غیرمتریک و دارای ساختاری مشابه با تقسیم است- جانشین تقسیم گردد. رپرتوار مذکور، گاهی با اجرای قطعاتی که حالت رقص را القا می‌کنند، پایان می‌پذیرد.

موسیقی عرب بر پنج عامل متکی است که ساختار این موسیقی را تشکیل می‌دهند:

– سیستم مدال از نظر فواصل پرده‌ها (مقامات) با ساختارهای مشترک و ویژه؛

– فرم ها یا ساختارهای زمانی مشترک و مشابه (ایقاعات)؛

– سازهای مشترک و مشابه؛

– زمینه‌های اجتماعی مشترک در فرم موسیقی (مانند موسیقی شهری، موسیقی روستایی و موسیقی بادیه نشینان)؛

– ذهنیت و نگرش موسیقایی مرتبط با تجانس‌های زیباشناختی براساس ساختارهای فضایی- زمانی و تُنال.

موسیقی جهان عرب، شامل چندین فرم سازی و آوازی است که عبارتند از: نوبه (مقام)، قصیده، لیالی، موّال، توشیح، تقسیم، بشرف و سماعی.

در ادامه توضیحاتی در خصوص هر یک از این موارد خواهد آمد:

نوبه

این واژه بیشتر در مفهوم مقام یا اجرای طولانی یک مقام واحد به کار می‌رود. ساختار فرمال یک نوبه شامل پنج بخش اصلی است که این بخش‌ها در کشورهای عرب و شمال آفریقا تا حدودی متفاوتند؛ اما اصل تقابل بین بخش‌ها، یکی از اصول اساسی و مشترک میان آنها به شمار می‌آید. این بخش‌ها در مناطق مختلف، به نام‌های گوناگونی خوانده می‌شوند:

در الجزایر: مصدر، بطایحی، دَرَج، انصراف، خلاص و صنعه.

در تونس: بطایحی، برول، دَرج، خفیف، ختم و مالوف.

در مراکش: بسیط، قایم و نصف، درج، قدّام، آله و غرناطی.

نام هر بخش برگرفته از الگوهای ریتمیک یا وزنی مسلط در آن بخش است؛ برای مثال، بخش بطایحی براساس وزن بطایحی است و قبل از هر یک از این بخش‌ها، یک قطعه سازی کوتاه اجرا می‌شود.

رپرتوار شمال آفریقا در اصل متشکل از ۲۴ نوبه است، اما در قرن نوزدهم، تنها ۱۱ نوبه آن در مراکش، ۱۵ نوبه در الجزایر، ۱۳ نوبه در تونس و ۹ نوبه در لیبی رواج داشته و البته در قرن بیستم این تعداد به بیش از این نیز تقلیل یافته است.

گروه نوازندگان نوبه که نقش گروه کُر را نیز بر عهده دارند، عبارتند از: نوازندگان عود، ربابی، نی، قانون، طار (دف) و دارابوک. قسمت‌های آوازی نوبه توسط یک تک خوان یا توسط گروه به طور هم صدا اجرا می گردد. اشعاری که در نوبه استفاده می‌شود، غالبا برگرفته از اشعار کلاسیک عرب یا اشعار محاوره‌ای مراکش است و مضامین متنوعی دارد.

قصیده

آوازی با متر آزاد، مبتنی بر بداهه‌سرایی و به لحاظ فرم، دارای ادواری (سیکلیک) است. قصیده متشکل از چند ملودی (معمولا چهار ملودی) است که در بین آنها، یک بیت به عنوان ترجیع‌بند تکرار می‌شود؛ بیت ترجیع غالبا همان بیت نخستین است. اشعار قصیده معمولا ده یا بیست و پنج بیت دارد و گاهی بیشتر از این میزان است که همگی براساس اوزان شعر کلاسیک عرب شکل گرفته‌اند. در اجرای قصیده، یک گروه کُر و نیز یک آنسامبل سازی، تک خوان را همراهی می‌کنند.

لیالی

آوازی است با متر آزاد، مبتنی بر بداهه‌سرایی که متن آن براساس کلمات یا لیالی، یا عینی است و محتوایی عاشقانه دارد. این آواز معمولا به منظور ایجاد تنوع و استراحت، بین دو قسمت کنسرت، خوانده می‌شود. لیالی معمولا به وسیله خواننده‌ای اجرا می‌گردد که با نواختن عود، آواز را همراهی می‌کند. البته همراهی با ساز قانون و حتی یک آنسامبل سازی کامل هم رواج دارد که در این صورت، هر یک از نوازندگان به طور جداگانه، جواب خواننده را می‌دهند. در لیالی، یک مقام و محتوای اساسی آن از لحاظ موسیقایی به خوبی ارائه می‌گردد و به عبارت دیگر در اجرای لیالی، مقام کاملا احاطه دارد و به خوبی متجلی می‌شود.

مّوال

فرمی است آوازی که پس از لیالی اجرا می‌شود (تنها در دور مصری است که موال پیش از لیالی اجرا می‌شود). موال شبیه به لیالی است (اجرا  توسط یک تکخوان و به طور غیر متریک و به همراهی ساز، که در آن مقام، به خوبی متجلی است)، اما از نظر بندها و اوزان شعری با لیالی متفاوت است.

پیشینه تاریخ موال به قرن دوم هجری بازمی‌گردد. درآن زمان موال به عنوان توصیفی آوازی از طبقه کارگر و به زبان عربی محاوره‌ای (عامیانه) اجرا می‌شد.

اشعار موسیقی موال درقالب‌های رباعی (چهار بیتی)، عرج (پنج بیتی) و نُعمانی (هفت بیتی) و همگی بر وزن بسیط (مستفعلن فاعلن ) هستند.

توشیح

متشکل از تعدادی بندهای شعری (معمولا از ۴ تا ۱۰ بند) است که به هر بند، بیت یا جزء می‌گویند و در پایان هر بند، بیتی به صورت ترجیع‌بند تکرار می‌شود. در توشیح، طرح موسیقی دقیقا تابع فرم شعری است. توشیح در دوران اسلامی با تاثیرپذیری از شعر عامیانه اندلسی تکامل یافته است.

تقسیم

به اجرای سازی مقام که به صورت بداهه‌نوازی و براساس مدل فضایی تُنال انجام شود، تقسیم می‌گویند. تقسیم، مهم ترین فرم سازی در موسیقی کلاسیک عرب است. این مدل، براساس گسترش‌های ملودیک بر روی تعداد اندکی از اصوات، متجلی می‌شود. از ویژگی‌های دیگر تقسیم، وجود سکوت های کوتاه در خط ملودی است که این سکوت‌ها کارکردی نرمال دارند و به ایجاد ارتباط بین نوازنده و شنونده کمک می‌کنند. برخی مواقع، تقسیم با همراهی یک استیناتوی ریتمیک (داربوکه یا رق) هم اجرا می‌شود. در تقسیم، ویرتئوزیته احاطه دارد و در این قالب است که مقام، در ناب ترین نوع بیان سازی متجلی می‌شود.

تقسیم، در رپرتوار موسیقی عرب، کارکردهای متفاوتی دارد؛ مثلا به عنوان مقدمه (قبل از موال یا توشیح)، یا به عنوان رابط بین دو قسمت از نوبه اجرا می‌شود و حتی می‌تواند به عنوان قطعه‌ای مستقل اجرا گردد. در تونس، به جای تقسیم، واژه «استخبار» به کار برده می‌شود.

بشرف و سماعی

عبارت است از دو فرم سازی در موسیقی کلاسیک عرب (مشابه با فرم‌های بشرف و سماعی در موسیقی کلاسیک ترک) که در قالب آنها آهنگسازی صورت می‌گیرد. این دو، به لحاظ فرمال بسیار شبیه به هم هستند؛ بشرف از سه یا چهار قسمت متفاوت تحت عنوان خانه تشکیل می‌شود و یک قسمت رابط یکسان، تحت عنوان تسلیم، بین آنها اجرا می‌گردد. شدت موسیقی از هر خانه به خانه دیگر فزونی می‌یابد، لیکن هر بار، با رسیدن به بخش تسلیم، دوباره تعادل برقرار می‌شود. در بخش تسلیم، خلاصه‌ای از ملودی‌های ارائه شده در خانه‌های گوناگون اجرا می‌شود.

تفاوت بشرف با سماعی در جنبه ریتمیک آنهاست؛ بشرف در قالب واحدهای ریتمیک دوتایی و سماعی براساس ترکیبات عناصر یا واحدهای دوتایی و سه تایی شکل می‌گیرد. این دو فرم، معمولا به وسیله یک آنسامبل سازی با همراهی داربوکه و رق اجرا می‌شوند، البته گاهی نیز توسط یک تک نواز با عود، قانون یا کمانچه اجرا می‌شوند که در این صورت، ملودی ها بدون همراهی ساز ضربی و با آزادی بیشتر ارائه می‌گردند.

از دیگر فرم‌های موسیقی عرب می‌توان تحمیله، دولاب، صوت و دور را نام برد.

منبع: کتاب آشنایی با موسیقی شرق و غرب، محمدمهدی سدیفی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *