نظام ها و الفبای موسیقی

نظام ها و الفبای موسیقی

برای همه‌ صدا‌های موسیقی از بم‌ترین تا زیرترین آن‌ها فقط هفت نام یا نشانه وجود دارد که به آن‌ها الفبای موسیقی یا نت گفته می‌شود.

الفبای موسیقی یک جور زبان بین‌المللی بوده و بر خلاف زبان‌های دیگر در همه جای جهان یکسان است. بنابراین هرگاه مثلا موسیقی ایرانی، غربی یا ژاپنی با این علائم نوشته شود، موسیقی‌دانان ایران، هند، ژاپن و همه جای دیگر جهان می‌توانند آن را بخوانند و از روی آن بنوازند.

تنها تفاوتی که در میان جاهای مختلف جهان در رابطه با نت های موسیقی وجود دارد این است که این نام‌های هفت گانه در برخی کشور‌های غربی با کلمات تک هجایی و در برخی به صورت الفبایی تلفظ می‌شوند. نام نت‌ها در زبان فارسی از نامگذاری هجایی گرفته شده است.

معنای نت در موسیقی

نت در الفبای موسیقی به تنهایی نشانه‌ای است از یک صدای معین و در متون موسیقیایی از آن برای نشان دادن نسبی مدت و زمان اجرای یک صوت خاص استفاده می‌شود. نوشتن موسیقی با کمک نت، اجرای آن را آسان و به درک و تجزیه و تحلیل اثر کمک می‌کند.

به عبارت دیگر نت را می‌توان به اشکال زیر تعریف کرد:

۱. واحد صدائی با فرکانس ثابت که نامی بر آن گذاشته شده، که در متون کهن فارسی به آن نغمه می‌گویند.

۲. نمایش یا نشانه نوشتاری هر یک از این صداها.

نظام ها و الفبای موسیقی

نام نت‌ ها یا نشانه های الفبای موسیقی

نامگذاری هجایی نت‌های موسیقی (از چپ به راست خوانده شود)

Do   Re   Mi    Fa    Sol   La   Si

سی    لا     سل      فا     می‌      ر    دو

نامگذاری الفبایی نت‌های موسیقی

     C     D     E      F     G     A   B

نام نت‌های موسیقی در زبان فارسی از نامگذاری هجایی گرفته شده است.

تفاوت نظام‌های هجایی و الفبایی

نظام هجایی

نظام هجایی در کشور‌های ایتالیا و فرانسه (و نیز در ایران به پیروی از فرانسه) معمول شده است. در قدیم بر اساس تئوری موسیقی قرون وسطایی از شش هجا تشکیل می‌شده که عبارت بودند از:

ut re mi fa sol la

هجا‌های شش گانه را کشیشی موسیقی‌دان از اهالی فرانسه و مقیم ایتالیا به نام گوییدو د. آرتسو، از شعر مناجات‌گونه‌ زیر که آهنگ آن را احتمالا خود ساخته بود، برگزید و آن را به خاطر سهولت از بر کردن اصوات موسیقی و درک زیر و بمی‌شان نسبت به هم به شاگردان و سرایندگان خویش می‌آموخت.

Ut queant laxi resonare fibris Mira gestorum famuli tuorum solve poluti labireatum Sancte Johannes.

ترجمه شعر: اینکه خادمان تو با آوازی رسا کار‌های معجزه آسایت را بازمی‌سرایند، باشد که به امید پاک شدن گناهانشان از لب‌های ناپاکشان باشد،‌ ای ژان قدیس.

در قرن‌های بعد که نظام شش نتی گسترش یافت و به هفت نت موسیقی امروزی رسید، هجای سی بر آن اضافه شد و نیز هجای اوت که در نت خوانی دشوار بود به هجای دو تبدیل شد.

نظام الفبایی

در نظام الفبایی به تبعیت از تئوری موسیقی یونان باستان و کوک ساز‌های آن زمان، نت موسیقی لا مبدا قرار گرفت و نت‌ها برطبق همان تئوری با هفت حرف آغازین الفبای لاتین نامگذاری شده‌اند:

A      B    C   D     E     F     G

 سل    فا    می‌     ر    دو   سی     لا

این نظام را کشور‌های انگلیسی زبان (انگلستان و آمریکا) و آلمانی زبان (آلمان و اتریش) پذیرفته‌اند و به کار می‌برند.

نقش خط حامل در الفبای موسیقی

الفبای موسیقی را روی خطوطی می‌نویسند که خطوط حامل نام دارند.

حامل، پنج خط مساوی و موازی است که به فاصله‌های مساوی از یکدیگر قرار گرفته‌اند. نت‌ها یا الفبای موسیقی می‌توانند روی خطوط، بین خطوط، بالا یا پایین خطوط حامل قرار بگیرند.

با خط حامل پنج خطی می‌توان یازده نت را نشان داد. بدین شکل که پنج نت در روی خطوط، چهار نت بین خطوط، یک نت در بالا (مماس با خط پنجم) و یک نت در زیر حامل (مماس با خط یکم) قرار می‌گیرد.

خطوط حامل از پایین به بالا شمرده می‌شوند. به گونه‌ای که نتی که روی خط پایین‌تر نوشته شود، صدایی بم‌تر از نتی دارد که بر روی خط بالاتر نوشته شده است. به این ترتیب نام نت از روی جائی که روی خط‌های حامل قراردارد مشخص می‌شود. نت‌های متوالی نیز روی خطوط حامل از چپ به راست نوشته می‌شوند.

دیگر مشخصات نت مانند طول آن (مدت زمان امتداد یافتن آن صدا) با شکل‌های قراردادی که برای نت ایجاد شده و به آن، شکل نت می‌گویند نمایش داده می‌شود.

نظام ها و الفبای موسیقی

شکل نت های موسیقی

نت های موسیقی می‌توانند به هفت شکل یا کمی بیشتر ظاهر شوند. شکل نت، ارزش زمانی یا میزان کشش صدا (یا نت) را مشخص می‌کند.

لازم به ذکر است که وسعت صدا‌های اصلی موسیقی یعنی پهنه‌ای از بم‌ترین تا زیرترین اصوات، متجاوز از ۶۰ صوت را در برمی‌گیرد، در حالی که نت‌ها فقط هفت نام دارند.

درواقع در این پهنه گسترده، پس از هفتمین نت نام آن‌ها از آغاز تکرار می‌شود. به عبارت دیگر در ادامه‌ پهنه‌ اصوات موسیقی همواره پیش از هر نت موسیقی دو نت سی و پس از هر نت سی نت دو قرار دارد.

نظام ها و الفبای موسیقی

این تکرار تا پایان یافتن اصوات موسیقی ادامه دارد. البته بسامد نت‌های تکرارشونده هر بار دو برابر بسامد نت‌های هم نام پیشین است که به فاصله‌ این دو نت همنام اوکتاو گفته می‌شود.

منبع: کتاب تئوری بنیادی موسیقی از پرویز منصوری

مرکز مهارت آموزی و آموزشگاه موسیقی همراز

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *